Hvað gerir Bárðarbunga?

Mynd: Ari Trausti Guðmundsson – Bárðarbunga

Hér birtist fyrsta umfjöllunin um íslenskar eldstöðvar á Umhverfisfréttum en hér fjallar Ari Trausti Guðmundsson, jarðeðlisfræðingur um Bárðarbungu eldstöðina sem hefur verið einkar virk undanfarnar vikur.  Gefum Ara Trausta orðið.

Bárðarbunga

Bárðarbungukerfið er órólegt. Það kemur ekki á óvart, sé litið yfir sögu þess. Skjálftum yfir 3 að stærð hefur fjölgað og margir verið skráðir undanförnum mánuðum. Mikillar smáskjálftavirkni verður auk þess vart um miðbik kerfisins, m.a. við stóra ganginn, í norðurhluta eldfjallsins sjálfs og öskjunni sjálfri en einmitt þar hafa flestir nýlegir skjálftar af stærri gerðinni átt sér stað.

Stórt eldstöðvakerfi

Eldstöðvakerfið með sinni miklu megineldstöð er með þeim virkari og lengstu á landinu. Vitað er um yfir 300 eldgos þar á um það bil 7.000 árum en það svarar til gostíðni upp á sirka 5 gos á öld. Fyrir Holuhraunseldinn urðu síðast umbrot í kerfinu 1862 til 1864. Þá gliðnaði og sprakk jörð suðvestan við Bárðarbungu, ekki langt norðan við Jökulheima og Tröllahraun, nærri 30 ferkílómetrar, lagðist úr Tröllagígum yfir eldri hraun, sanda og mela.

Eldstöð í virknisfasa

Eftir 10. júlí 2015 hafa borist gögn frá nýjum GPS-mæli, vestan megin í eldfjallinu, á jökulskerinu Kistu, sem er nærri öskjunni. Miðað við upphaf desember  2016 var færsla hans orðin um 6,5 cm til norðvesturs og um 3 cm upp. Það merkir augljóslega útþenslu eldfjallsins sem aftur bendir til innstreymis kviku í kerfið. Ýmislegt vísar til þess, mikið til jarðefnafræðigögn, að hefðbundið grunnstætt kvikuhólf sé ef til vill ekki að finna undir Bárðarbungu. Kvika sem berst hátt upp undir Bárðarbungu sjálfa kann þá að mynda lárétt innskot, svokallaðar sillur, sem kannski tengjast á löngu tímabili og mynda kvikuhólf undir öskjunni. Eins er mögulegt að nýja Holuhraunskvikan hafi komið úr undirliggjandi og stærri kvikuþró, af 10-20 km dýpi og þá einmitt  risið upp nokkuð langt til hliðar við eldfjallið. Aflögun og sig í öskjunni, samfara Holuhraunsgosinu, má tengja losun kviku úr þessari þró. Mín skoðun á ferli kvikunnar er umdeild, tek það fram. Flestir jarðvísindamenn hallast að sigi öskjubotnsins ofan í kvikuhólf og kvikan hafi fyrst leitað að mestu lárétt í suðuaustur en svo tekið mjög skarpa beygju og lagt af stað í norðausturátt á minna dýpi en mín hugmynd gerir ráð fyrir. Framvinda gossins er þarna beintengd öskjusigi í Bárðarbungu.

Mikð eldgos

Hvað sem réttast er um þessi fyrstu stig, braust kvikan áfram leiðina löngu sem vakti svo mikla athygli þar til gaus í eldra Holuhrauninu. Snemma í atburðarásinni braust kvika líklega einnig upp í norðanvert eldfjallið og áfram í átt að Kistufelli en náði aldrei yfirborði. Þarna, og svo sem í allri norðanverðri sprungurein eldstöðvakerfisins, liggja gamlar brotalínur og þarna safnast upp togspenna vegna plötuskriðsins. Undir Dyngjujökli og framan við hann afmörkuðust í látunum núna tveir grunnir sigdalir. Það er einmitt samspil kvikuþrýstings, landhæðar, gamalla og nýrra brotalína sem stýrir myndun gangs, kvikufylltrar sprungu, eins þarna sást enda í eldgosi. Flestir gangar skila reyndar aldrei kviku til yfirborðs jarðar. Magn gosefna á 6 mánuðum (2014-2015) varð um 1,44 rúmkm og flátarmál hraunsins um 90 ferkm. og gosið þar með mest eldsumbrota  síðan í Skaftáreldum 1783. Magn gjósku í Öskjugosinu 1875 var meira í rúmkílómetrum talið en miðað er við þétt berg en ekki lausefni og þar með skákar Holuhraunsgosið hinu.  

Umbrotahrinur í kerfinu

Í upphafi 18. aldar og nokkrum sinnum fram til 1740 mynduðu eldgos hrinu eldgosa og væntanlega gliðnunar sem fjaraði síðan út fram eftir öldinni, sennilega með milli 7 og 10 gosum samtals  Gjóskulög og jökulhlaup í Jökulsá á Fjöllum segja til um að eldurinn var oft uppi undir jökli en það kann líka að hafa gosið á íslausu landi. Nýleg hraun og gígar, á svæði frá Dyngjuhálsi yfir í Holuhraun hafa verið nefndir í því sambandi. Nokkuð fyrr, á 9. og 15. öld, urðu öflugar gos- og rekhrinur í suðurhluta Bárðarbungukerfisins, sú seinni kenndi við Veiðivötn. Nú þegar atburðarásin sýnist ætla að halda áfram, fyrst með áframhaldandi kvikusöfnun undir og allt eins til hliðar við Bárðarbungu, er ekki vitað hvenær eða hvar kvika kann að leggja aftur af stað, grunnt í skorpunni, jafnvel með tilheyrandi eldgosi. Ekki heldur í hvaða mæli eða nákvæmlega hvar við miðbik kerfisins aðal innstreymi kviku fer fram á verulegu dýpi þessar vikur og mánuði. En djúpskjálftar eru allmargir undir eldfjallinu. Að því gefnu að svona atburðarás getur stöðvast, vil ég engu spá um tímalengdir. Tel meiri líkur en minni á að gliðnun í eldstöðvakerfinu, gangamyndunin og kvikusöfnunin nú séu vísbendingar um að umbrotahrina sé hafin. Hún getur staðið lengi eins og fyrri dæmi sýna en verður vonandi sem styst. Á meðan geta svo aðrar nálægar eldstöðvar hrokkið í gang, t.d. Grímsvötn.

Óvissa

Margoft er búið að viðra ólíkar atburðarásir, stundum kallaðar sviðmyndir, sem kunna að hefjast í Bárðarbungukerfinu. Þá á ég við hugsanleg hraungos, gjóskugos sem hefjast undir jökli,  jafnvel í öskjunni, frekara öskjusig og misöflug jökulhlaup eftir að minnsta kosti fjórum rennslisleiðum. Endurtekið hraungos í Holuhrauni eða þar í nánd er ekkert líklegra en hvað annað. Við bíðum og sjáum til, með því að fylgjast vel með vöktunarstarfinu á Veðurstofunni sem er fyrsta flokks miðað við önnur eldfjallalönd, og með efni sem um Holuhraunsgosið birtist. Á vedur.is og jardvis.hi.is er vísað í nýjar vísindagreinar.

Heitið sem Skútustaðahreppur valdi á nýja hraunið er óheppilegt. Það á að mínu mati að vera vinnuregla að nýleg og vel aðskilin hraun í tíma og rúmi séu ekki gefin sömu heiti. Héðan af hljóta menn að nota Holuhraun eldra og yngra eða Holuhraun eitt og tvö yfir hraunin.

Fyrir áhugasama sem vilja kynna sér nánar íslensk eldfjöll má benda á bókina hans Ara Trausta Eldgos 1913-2011